Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu - Scientific and Technological Research Council of Turkey
Uzman - Expert
Bertuğ KAYHAN

Bu strateji kapsamında, 2050 yılına kadar sera gazı emisyonlarının net sıfıra indirilmesi ve Avrupa’nın dünyanın ilk iklim nötr kıtası hâline gelmesi hedefleniyor. Söz konusu hedef küresel ticaretin kurallarını doğrudan etkileyecek; üretim süreçleri ve tedarik zincirlerinde köklü bir dönüşümü zorunlu kılacaktır. Yeşil Mutabakat yalnızca enerji ve ulaştırma gibi büyük ölçekli sektörleri değil ambalaj sektörünü de doğrudan etkileyen çok boyutlu bir yapıya sahiptir.

Ürünlerin korunması, taşınması ve pazarlanmasında kritik bir role sahip olan ambalajlar, sürdürülebilirlik eksenindeki dönüşümün temel odak alanlarından biri hâline gelmiştir. Türkiye gibi AB ile yoğun ticari entegrasyona sahip ülkeler açısından bu dönüşüme uyum sağlamak, rekabet gücünün korunması ve Ar-Ge kapasitesinin geliştirilmesi bakımından stratejik önem taşımaktadır. Pek çok alanda yenilik yapılması gerekecek, bazı mevcut uygulamalar ise zamanla terk edilecektir. Bu nedenle sürecin dikkatle ele alınması gereken ciddi bir dönüşümü ifade ettiği açıktır.

Yeşil Mutabakat’ın Ambalaj Sektörüne Getirdiği Yeni Standartlar
Yeşil Mutabakat kapsamında ambalaj sektörüne yönelik düzenlemeler üç ana başlıkta toplanmaktadır: Malzeme Yönetimi, Geri Dönüşüm Yükümlülükleri Ve Karbon Ayak İzinin Azaltılması. Avrupa Komisyonu’nun “Sürdürülebilir Ürünler için Eko-Tasarım Tüzüğü” çerçevesinde; ambalajlarda geri dönüştürülebilir malzeme oranlarının artırılması, tek kullanımlık plastiklerin kademeli olarak sınırlandırılması ve karbon yoğun üretim süreçlerinin minimize edilmesi hedeflenmektedir (AB Döngüsel ve Sürdürülebilir Sanayi Politikaları, 2024).

Bu doğrultuda ambalaj tasarımları yalnızca estetik ve fonksiyonel özellikleriyle değil yaşam döngüsü boyunca çevresel etkileriyle de değerlendirilecektir. Örneğin gıda ambalajlarında kullanılan çok katmanlı plastik yapıların geri dönüştürülmesindeki zorlukların sektör firmalarını tek katmanlı tasarımlara yöneltme ihtimali çok yüksek. Kağıt bazlı ambalaj alternatifleri güç kazanırken biyoplastiklerin dayanım, nem hassasiyeti ve bariyer özelliklerinin geliştirilmesi ihtiyacı, şirketleri de bu konudaki Ar-Ge çalışmalarına yöneltecektir.

Türkiye’nin Konumu ve Uyum Sürecindeki Kritik Başlıklar
Türkiye’de ambalaj ihracatının yüzde 60’a yakını Avrupa’ya yöneliktir (ASD, 2023). Bu nedenle Yeşil Mutabakat’a uyum yalnızca çevresel bir gereklilik olmayıp ekonomik bir zorunluluk niteliği taşımaktadır. Türk ambalaj sektörü hâlihazırda hem kağıt-karton hem plastik hem de metal ambalaj üretiminde bölgesel bir merkez konumunda olduğundan yeni düzenlemelere uyum sağlayabilme kapasitesi oldukça yüksektir. Ancak bu uyum süreci, standartların sıkılaşması nedeniyle yüzeysel bir dönüşüm değil yapısal bir revizyon gerektirmekte. Bu revizyonun başlıca gereklilikleri şunlar olacak:

1) Ham Madde Dönüşümü: Geri dönüştürülmüş ham maddelerin üretimde kullanılması. Ayrıca gıda temasına uygunluk açısından yeni Ar-Ge çalışmalarına da ihtiyaç duyulacaktır.

2) Enerji Verimliliği: Üretim tesislerinde yenilenebilir enerji kullanımının artması ve karbon raporlaması için ölçüm altyapılarının kurulması gerekecektir.

3) Dijital İzlenebilirlik: Ambalaj süreçlerinde ürünün kaynağından son tüketiciye kadar takip edilebilirliğini sağlayan dijital sertifikasyon ve barkodlama sistemlerinin geliştirilmesi. Buna uygun insan kaynağının istihdam edilmesi.

4) Atık Yönetimi: Geri kazanım oranlarının artırılması için hem belediyeler hem sektörün kendisi tarafından yeni toplama ve ayırma çözümlerinin hayata geçirilmesi elzemdir. Sadece kamusal yapıdaki çalışmaların değil STK’ların da desteğinin alınarak okullar başta olmak üzere sosyal hayatın her alanında geri dönüşüm hakkında atık toplama ve bilinçlendirme çalışmaları yapılması da bu işin başarıya ulaşması için ciddi önem taşıyor.

Malzeme Biliminde Yeni Arayışlar ve Yenilikçi Ürün Geliştirme
Döngüsel ekonomi odaklı politikalar, malzeme bilimi alanında önemli araştırma alanları yarattı. Son yıllarda Türkiye’de özellikle üniversitelerin kimya mühendisliği, nanoteknoloji, polimer teknolojileri ve biyomalzeme bölümleri ile sanayi arasındaki iş birlikleri artış göstermektedir. Kompostlanabilir ve biyobozunur materyallerin dayanımının artırılması, kağıt bazlı ambalajların bariyer performansının iyileştirilmesi, gıda ambalajlarında oksijen ve su buharı geçirgenliğini azaltan biyobazlı kaplama teknolojilerinin geliştirilmesi çalışmaların yoğunlaştığı konular arasında yer alıyor.

Türkiye’nin AB Uyumunda Ar-Ge Çalışmalarının Stratejik Rolü ve Destek Ekosistemi
Türkiye’de Ar-Ge faaliyetleri, Yeşil Mutabakat uyum sürecinin en kritik yapı taşlarından birisidir. Ambalaj üreticilerinin gereksinim duyduğu malzeme, süreç ve tasarım inovasyonlarının önemli bir kısmı devlet tarafından sağlanan teşvik mekanizmalarıyla desteklenmektedir. TÜBİTAK’ın sanayiye yönelik destek programları; sürdürülebilir polimer, karbon azaltımı, enerji verimliliği, yeşil kimya uygulamaları ve gelişmiş geri dönüşüm teknolojileri gibi alanlardaki projelerin hayata geçirilmesine olanak tanımakta.

KOSGEB destekleri de özellikle KOBİ ölçeğindeki ambalaj firmalarının dönüşüm maliyetlerini karşılamalarına yardımcı olmakta. Kalkınma Ajanslarının ise bölgesel rekabet güçlerini artırmak isteyen ambalaj kümelenmelerine yönelik ciddi altyapı ve modernizasyon yatırımları var. Ayrıca Türkiye’nin farklı şehirlerindeki Ar-Ge/Tasarım merkezleri, ambalaj süreçlerinin dijitalleştirilmesinden malzeme inovasyonlarına kadar geniş bir alanda teknoloji üretiyor. Üniversite-sanayi iş birliklerinin artmasıyla da akademik bilgi sahaya çok daha hızlı şekilde aktarılıyor.

Karbon Ayak İzinin Çevresel Yükümlülükten Rekabet Aracına Dönüşmesi
Yeşil Mutabakat’ın önemli unsurlarından biri olan Karbon Sınır Düzenlemesi (CBAM), ambalaj sektöründeki üretim süreçlerinin de gözden geçirilmesini gerektiriyor. Firma bazında karbon ayak izi ölçümleri, enerji tüketimi raporlamaları, su kullanım analizleri ve atık yönetimi performans göstergeleri artık uluslararası ticarette belirleyici unsurlar.

Türkiye’de bu alanda gerçekleştirilen yatırımlar sektörün rekabetçiliğini de doğrudan etkiliyor. Yenilenebilir enerjiye geçiş yaparak üretim hatlarında ısı geri kazanım sistemleri kullanan ve enerji yoğunluğunu azaltan firmalar AB pazarında daha güçlü konuma geliyor. Bu durum çevresel sürdürülebilirliğin ekonomik sürdürülebilirlikle birleştiği yeni bir dönemi temsil etmektedir.

Dijitalleşme, İzlenebilirlik ve Tedarik Zincirinde Yeni Dinamikler
AB Yeşil Mutabakatı yalnızca çevresel kriterlere değil şeffaflık ve izlenebilirlik ilkelerine de odaklanıyor. Bu konuda ambalaj sektöründe ürünün kaynağından son kullanıcıya kadarki tüm süreçlerin dijital olarak kayıt altına alınması ve tedarik zinciri boyunca karbon, su ve enerji tüketiminin raporlanması bekleniyor. Türkiye’deki uygulamalarda bu konuda geliştirilmesi gereken hususlar var.

Özellikle blokzincir tabanlı tedarik zinciri çözümleri ile akıllı barkodlama sistemleri, IoT tabanlı üretim takibi ve dijital kalite kontrol uygulamalarının da küresel ölçekteki gelişmiş standartlarla uyumlarının yaygınlaşması gerekecektir. Sektör firmaları için bu teknolojileri benimsemek sadece AB standartlarına uyum için değil aynı zamanda pazarlama faaliyetleri, markalarının güvenilirliği ve tüketici beklentileri açısından da kritik öneme sahip bir gereklilik olacak.

Türkiye için Bu Durum Fırsat Olacak Mı?
Ambalaj sektöründe AB Yeşil Mutabakatı’na uyum, yalnızca bir regülasyon zorunluluğu değil; doğru şekilde değerlendirildiğinde küresel rekabet gücünü artıran stratejik bir fırsat alanı sunmaktadır. Sürdürülebilir malzeme geliştirme, yenilenebilir enerji kullanımı, ileri geri dönüşüm teknolojileri ve dijital izlenebilirlik uygulamalarına yönelik planlı Ar-Ge çalışmaları sayesinde Türkiye’nin ambalaj sektörü, Avrupa pazarında daha güçlü bir konum elde etme potansiyeline sahiptir. Bu çerçevede sektör, önemli fırsat ve imkânlar barındıran bir konumdadır.

Dönüşüm sürecine erken uyum sağlayan firmalar da yalnızca ihracatlarını sorunsuz devam ettirmekle kalmayarak sürdürülebilir ambalaj teknolojilerinde bölgesel liderlik rolü de üstlenebilirler. Türkiye’nin bilimsel altyapısı, genç iş gücü ve gelişen teknoloji ekosistemi dikkate alındığında ambalaj sektörünün “AB’nin Yeşil Mutabakatı” çerçevesinde önemli bir gelişim ivmesini yakalayabileceği ve bunu başarıyla sürdürebileceği öngörülebiliyor.